Gemeente Maasdriel – Zwerfafvalbeleid voor een schone leefomgeving

Gemeenten kunnen aanspraak maken op vergoedingen om de openbare ruimte (nog) schoner te maken en de aanpak van zwerfafval te versterken. Met een nieuw zwerfafvalbeleidsplan inclusief uitvoeringsagenda kan Maasdriel nu optimaal gebruikmaken van de UPV-zwerfafvalvergoeding en de prullenbakkenvergoeding.

Voor en in samenwerking met de gemeente Maasdriel ontwikkelden wij een nieuw zwerfafvalbeleid voor de periode 2025–2029. Het resultaat: een beleidsplan met een duidelijke visie en een praktische uitvoeringsaanpak, opgesteld samen met verschillende afdelingen binnen de gemeente. Het plan sluit aan bij landelijke ontwikkelingen, biedt flexibiliteit bij het inzetten van beschikbare middelen, en stimuleert betrokkenheid van inwoners, ondernemers, scholen en vrijwilligers. In dit artikel delen we hoe dit beleid tot stand kwam, waarom het nodig was en wat andere gemeenten hieruit kunnen meenemen.

Waarom een nieuw beleid?

Maasdriel kende al jaren verschillende losse acties en vrijwilligersinitiatieven tegen zwerfafval, maar een samenhangend beleidskader ontbrak. Door het wegvallen van de oude vergoeding via Nedvang en de komst van nieuwe vergoedingsregelingen ontstond de noodzaak én kans om dit beter te organiseren. Ook uit de brede participatie onder inwoners rondom de omgevingsvisie kwam naar voren dat zwerfafval tot de grootste ergernissen behoort.

Inventarisatie en analyse van de zwerfafvalproblematiek

We organiseerden werksessies met ambtenaren uit verschillende afdelingen, zoals reiniging, handhaving, communicatie, beleid en uitvoering. De eerste sessie stond in het teken van het in kaart brengen van de problematiek. Hiervoor gebruikten we PLANTERRA’s Zwerfafvalmodel, dat hielp om inzicht te krijgen in locaties, doelgroepen en soorten zwerfafval. Met behulp van een grote kaart, gekleurde post-its en een werkblad brachten we samen in beeld:

• Waar in Maasdriel veel zwerfafval ligt;
• Welke specifieke problemen zich daar voordoen ;
• Door welke doelgroepen het afval vermoedelijk wordt veroorzaakt;
• En door wie het vervolgens wordt opgeruimd.

Deze inventarisatie werd aangevuld met meldingen van inwoners, inzichten uit monitoring én ervaringen van vrijwilligers, die voorafgaand aan het proces zijn bevraagd via een vragenlijst. Hun input is samen met andere gegevens verwerkt in het hotspotoverzicht en de beleidsmatige verbeterpunten, die in de volgende alinea aan bod komen.

De zes belangrijkste probleemtypes die naar voren kwamen:

• Snoeproutes
• Vissersafval
• Strandrecreatie-afval
• Afval in winkel- en marktgebieden
• Illegale dumpingen
• Bijplaatsingen

Het resultaat was een interactieve GIS-kaart met hotspots, waarop per locatie zichtbaar is welk type afval veel voorkomt en hoe daarmee wordt omgegaan. De kaart bracht de grootste knelpunten in beeld en gaf richting aan verdere beleidskeuzes.

Van inzicht naar beleid

In de tweede werksessie bouwden we voort op deze analyse. We namen elk afvaltype onder de loep aan de hand van PLANTERRA’s knoppenmodel voor zwerfafval. Dit model biedt zes ‘knoppen’ waaraan gemeenten kunnen draaien: Reiniging, Monitoring, Participatie, Communicatie, Voorzieningen en Handhaving. Per knop onderzochten we:

• Wat doen we al?
• Door wie?
• Wat kan er beter?
• En wie kan dat uitvoeren?

Deze aanpak bracht niet alleen de bestaande inzet in beeld, maar maakte ook duidelijk waar kansen en verbeterpunten lagen. Voor elk probleemtype is een gerichte aanpak geformuleerd: geen generieke maatregelen, maar maatwerk per locatie en doelgroep.

Een uitvoeringsagenda met ruimte voor keuzes

De inzichten uit de werksessies zijn vertaald naar een concrete uitvoeringsagenda. Per knop en probleemtype zijn daarin activiteiten benoemd. Een aantal acties wordt jaarlijks uitgevoerd, zoals het ondersteunen van vrijwilligers met grijpers en hesjes, het monitoren van beeldkwaliteit, en de coördinatie van het Maas- en Waaljutten.

Jaarlijks bekijkt een interne werkgroep welke aanvullende activiteiten uit de uitvoeringsagenda dat jaar worden uitgevoerd, afhankelijk van prioriteiten, ervaringen en beschikbare middelen. Als een activiteit succesvol blijkt, kan deze vaker worden herhaald. Denk aan:

• Nudging-maatregelen op strandjes (zoals opvallende borden of ‘pratende’ afvalbakken)
• Opschoonwedstrijden op scholen
• Inzetten van afvalcoaches op plekken met veel bijplaatsingen

De uitvoeringsagenda is dus een levend document dat ruimte biedt om flexibel in te spelen op actuele inzichten en beschikbare budgetten.

Financieel onderbouwd met SUP- en prullenbakkenvergoeding

Het beleid en de bijbehorende uitvoeringsagenda is bewust opgezet binnen het bestaande budget, bestaande uit het begrote bedrag voor regulier beheer, de SUP-vergoeding en de prullenbakkenvergoeding.

Met deze middelen is de structurele inzet gegarandeerd en is er voldoende ruimte voor flexibele extra acties. Belangrijk daarbij: de SUP-vergoeding fluctueert jaarlijks. Daarom is het beleid zo ontworpen dat de ‘basis’ altijd doorgaat, terwijl de rest jaarlijks kan worden bijgestuurd.

De SUP-vergoeding hoef je als gemeente niet aan te vragen, die wordt automatisch uitgekeerd. Voor de prullenbakkenvergoeding geldt dat wel: die moet jaarlijks actief worden aangevraagd. In beide gevallen geldt dat je moet kunnen onderbouwen waar je het geld aan besteedt. Een goed doordacht beleid en een uitvoeringsagenda zoals in Maasdriel maken dat mogelijk.

Wat andere gemeenten hiervan kunnen meenemen

• Maak het visueel: De hotspotkaart werkt goed om gedeeld inzicht en bewustzijn te creëren.
• Breng opgaven en maatregelen systematisch in beeld om per afvaltype doelgerichte activiteiten te bepalen.
• Stel het plan op met een breed samengestelde werkgroep: Zo worden keuzes gezamenlijk gemaakt en is er eigenaarschap in de organisatie.
• Koppel beleid aan financiën: De gemeenteraad wil weten: wat kost het? Een doorrekening van de kosten maakt dat helder.
• Betrek je vrijwilligers: Hun inzichten zijn waardevol en zorgen voor herkenning en draagvlak.

Meer weten?

Het zwerfafvalbeleid van Maasdriel is geen theoretisch document, maar een praktisch en flexibel kompas voor de komende jaren. Het combineert visie, analyse, samenwerking en een realistische uitvoering.

Wil je ook aan de slag met het opstellen van een zwerfafvalbeleid of uitvoeringsagenda? We denken graag met je mee. Lees hier meer over onze diensten voor een schone openbare ruimte en bekijk ook ons artikel over de vergoedingen.

Meer weten? Neem contact op met Solinde Vos.