De wijkscan; hoe de openbare ruimte van betekenis kan zijn voor de vitaliteit van ouderen

Hoe creëren we een samenleving waarin ouderen zich gezien, gezond en verbonden voelen? De sleutel ligt in een toegankelijke, veilige en beweegvriendelijke openbare ruimte. Met de Wijkscan Gezonde Leefomgeving brachten we voor vier gemeenten in kaart hoe de openbare ruimte van betekenis kan zijn voor het bewegen en ontmoeten van ouderen.

Wat is de wijkscan? – De lessen en inzichten uit 4 gemeenten

De wijkscan van Planterra is een planmatige aanpak die door middel van analyse van data en participatie inzichtelijk maakt wat er is en wat er ontbreekt binnen een wijk of buurt voor een veilige en beweegvriendelijke omgeving. Op basis hiervan komen we tot aanbevelingen voor het beheer en de inrichting van de openbare ruimte.

Hoe ziet zo’n wijkscan er in de praktijk uit? Hieronder geven we je graag wat meer inzicht in de verschillende onderdelen, per gemeente pakken we er één onderdeel uit.

Duiven – Data analyse

Elke wijkscan start met een data-analyse, waarbij we zowel landelijk beschikbare data als data van de gemeente gebruiken. Eén van de criteria die we in kaart brengen is afstand tot voorzieningen, zoals de afstand tot een OV-opstapplaats. In de figuur is dit inzichtelijk gemaakt. Het RIVM hanteert voor mensen met een kleine actieradius, zoals ouderen, een maximale loopafstand tot OV van 300–500 meter. Wij trokken de grens bij 400 meter: de rode gebieden liggen dus te ver van een OV-opstapplaats. Nadere beschouwing leerde dat het gebied linksboven een park is, dus niet relevant. Rechtsonder wonen wel mensen en dit was voor de gemeente een eyeopener, niet in de laatste plaats omdat juist in het gebied daaronder een nieuwe woonwijk is gepland. De urgentie om in die hoek iets met de OV-routes te doen werd daardoor inzichtelijk en kreeg prioriteit.

Capelle aan den IJssel – Hotspots

De data-analyse voeren we uit voor meer dan 10 criteria, zoals voorzieningen, maar ook schaduw op wandelpaden, staat van onderhoud van het wegdek en bankjes. Vervolgens leggen we de resultaten per criterium over elkaar heen; zo ontstaan er zogenoemde “hotspots”. Hotspots zijn knooppunten van aandachtspunten op basis van de criteria. Hier kan veel worden verbeterd om bewegen en ontmoeten te stimuleren. Zo brengen we de wijk in beeld; waar is het op orde, waar liggen de uitdagingen, en welke uitdagingen dit zijn. Dit maken we inzichtelijk in een kaart, hieronder een voorbeeld van het projectgebied in Capelle aan den IJssel.

Door middel van de hotspots kunnen in een groot projectgebied snel de locaties die extra aandacht nodig hebben worden geïdentificeerd. Ook wisten we zo welke thema’s prioriteit hadden in welke gebieden en kon er zo verder in het project in meer detail worden gekeken naar mogelijke interventies.

Amstelveen – Bewonersparticipatie

In een tweede fase onderzoeken we aan de hand van bewonersparticipatie de beleving van de verschillende plekken (en mogelijke verbetervoorstellen). Hierbij ligt uiteraard het accent op de gebieden die als ‘hotspot’ werden gekwalificeerd bij de data-analyses. In Groenelaan in Amstelveen zijn we onder andere de straat opgegaan met een ‘meepraatbord’. Inwoners konden voor verschillende thema’s ideeën en knelpunten aandragen, en specifieke plekken in de wijk ‘pinnen’ op de kaart waarvan zij vonden dat die bij zouden kunnen dragen aan het stimuleren van bewegen en ontmoeten. Via deze weg zijn zowel locatiespecifieke punten als de algehele beleving naar voren gekomen en konden inwoners op een laagdrempelige manier hun input geven.

Berg en Dal – De resultaten

 De input vanuit participatie, samen met de data-analyse, brengt in beeld waar de openbare ruimte stimuleert tot bewegen en ontmoeten en waar belemmeringen aanwezig zijn. Denk aan routes die niet logisch lopen, plekken zonder zitgelegenheid of drukke oversteekpunten die onveilig voelen. In twee gemeenten is dit ook nog gecombineerd met een bewonersenquête.

In Berg en Dal zijn alle resultaten gebundeld in een online omgeving, in de figuur is hier een voorbeeld van gegeven. De medewerkers van de gemeente kunnen hier voor de onderzochte wijk zien wat de aanbevelingen zijn en waar die vooral zouden moeten worden gerealiseerd. Ook locatiespecifieke opmerkingen bij de participatie-activiteiten of de enquête, zijn hierop vastgelegd. Denk bijvoorbeeld aan slechte of smalle stoepen, verwaarloosd groen of een onveilige oversteekplaats. Voor adviezen is hier onderscheid gemaakt tussen punten voor de lange termijn en de ‘quick wins’. De laatstgenoemde laten de plekken zien waar met relatief kleine aanpassingen al een verschil gemaakt kan worden. Door resultaten te bundelen op kaart, kan deze gemakkelijk worden ingeladen in gemeentelijke GIS-systemen en kunnen de resultaten meegenomen worden in toekomstige projecten in de openbare ruimte.

Als we alle wijkscans overzien, komt daar een aantal gemeenschappelijke aanbevelingen uit. Ouderen vinden veilige, toegankelijke en schaduwrijke wandelroutes van huis naar voorzieningen als gezondheidscentra, winkels of OV-opstapplaatsen belangrijke voorwaarden om te gaan wandelen. Ook moeten er onderweg aantrekkelijke, groene rustplekken zijn met goede bankjes. Bankjes dus met een rug- én zijleuning, de juiste hoogte, niet te diep en met een stevige ondergrond. Kwalitatief aantrekkelijk groen in de gehele leefomgeving wordt belangrijk gevonden als het gaat om buiten zijn en bewegen.

Belang van programmering

De wijkscan biedt niet alleen aanknopingspunten om de fysieke leefomgeving beter in te richten voor ouderen, maar levert ook aanknopingspunten voor de programmering. Sociale programmering als aanvulling op het plaatsen van beweegtoestellen voor ouderen bijvoorbeeld bleek enorm bij te dragen aan het gebruik. Dat kan in de vorm van het faciliteren van wandelclubs of een vrijwilliger die sportlessen organiseert in beweegtuinen.

Benieuwd naar de mogelijkheden voor een wijkscan in jouw gemeente? 

In deze vier gemeenten keken we naar bewegen en ontmoeten voor ouderen. Maar de systematiek van de wijkscan is uiteraard ook voor andere gezondheidsdoelen en doelgroepen bruikbaar. Benieuwd hoe Planterra kan helpen bij het uitvoeren van een wijkscan? We denken graag met je mee. Neem contact op met onze expert Dinand Ekkel!