Een gezonde openbare ruimte begint in de wijk

De openbare ruimte is de plek waar veel ambities samenkomen, zoals klimaatopgaven en het verbeteren van de biodiversiteit. De laatste tijd is er daarnaast ook veel aandacht voor de gezonde openbare ruimte. Maar hoe vertaal je dat naar beheerbare, uitvoerbare keuzes voor inrichting en beheer van de openbare ruimte, zodat mensen worden uitgenodigd te bewegen, elkaar ontmoeten vanzelfsprekender wordt en mensen zich meer kunnen ontspannen in een kwalitatief aantrekkelijke groene omgeving?

Wat ons betreft is maatwerk cruciaal. Begin bij de wijk en haar inwoners, want elke wijk is uniek. En benader het integraal, dus aanwezigheid van voorzieningen, veilige en logische looproutes, groen, schaduw op de voet- en fietspaden, verlichting ’s avonds en goede ontmoetingsplekken: alles is relevant en moet in relatie tot elkaar worden bekeken.

In opdracht van vier gemeenten brachten we dit in de praktijk in zes wijken. Hierbij ging het specifiek over oudere inwoners: hoe kunnen we de openbare ruimte zó inrichten dat het aantrekkelijker wordt om te blijven bewegen – of méér te gaan bewegen – en dat het ontmoeting en verbinding met andere inwoners van de wijk stimuleert. Hoe wij maatwerk in de praktijk willen brengen, lees je in dit artikel.

Meer dan de voorzieningen alleen

Aanwezigheid van goede voorzieningen is van groot belang voor de oudere generatie. Maar het zijn niet de voorzieningen alleen. Denk bijvoorbeeld aan een bankje. In veel gemeenten zagen we dat een bankje als een los object ergens in de openbare ruimte was geplaatst. Maar een bankje is meer dan dat: het moet een onderdeel zijn van een route, een aantrekkelijke rust- en ontmoetingsplek zijn en onderdeel van een groter netwerk van voorzieningen. Voor ouderen kan een prettig rustpunt het verschil maken tussen wel of niet naar buiten gaan. Wie weet dat er onderweg een comfortabele plek is om even te zitten, loopt eerder een rondje of bezoekt zelfstandig lopend een winkelcentrum in de buurt. Dergelijke overwegingen zijn cruciaal voor het gebruik.

De foto’s hierboven illustreren dat heel mooi. Links een bankje aan het water, in het gras, zonder route ernaartoe en zonder goede ondergrond. Rechts een bankje verbonden met een wandelroute, met een stevige ondergrond én bovendien met zijleuningen. Ook niet onbelangrijk voor ouderen!

Ook bij beweegvoorzieningen en -plekken komt het aan op de juiste combinatie van fysieke plaatsing en inrichting. Daarmee wordt de vraag breder dan: welke beweegvoorzieningen plaatsen we? Minstens zo belangrijk is wie de plek activeert, welke partners aansluiten, hoe bewoners worden betrokken en hoe het beheer wordt georganiseerd. Zeker voor ouderen kan een laagdrempelige, terugkerende activiteit helpen om de stap naar buiten kleiner te maken. Denk aan een buurtwandelgroep, een vaste beweegactiviteit of een ontmoetingsmoment met een activiteit in de buurt.

De beweegtuin in Millingen, in de gemeente Berg en Dal, is hier een mooi voorbeeld van. Wekelijks komt daar een groepje ouderen bij elkaar. De activiteit is opgezet door een welzijnsorganisatie van de gemeente om lekker buiten actief te zijn. In het kader van ons participatietraject bezochten we deze activiteit. We vroegen de mensen na afloop naar de succesfactoren: wat maakt dit initiatief succesvol? De opkomst was namelijk groot en er hing een gezellige, energieke sfeer. Een belangrijke succesfactor was dat deze groep uiteindelijk volledig werd gedragen door enthousiaste vrijwilligers. Ook de locatie droeg sterk bij aan het succes. De groep kon gebruikmaken van een kantine, die na afloop van de training van de beweeggroep door een vrijwilliger werd geopend. Hierdoor konden deelnemers samen koffie drinken, wat het sociale contact versterkte. Verder is het programma flexibel en luistert men naar de behoeften van de deelnemers.

Ook het wijkbeheer is relevant

We leggen in de wijkscans nadrukkelijk de verbinding met het beheer. Gezond ouder worden begint soms namelijk bij iets heel praktisch: een goede stoep. Scheve tegels, smalle trottoirs, obstakels en onduidelijke oversteekplekken kunnen bewegen ontmoedigen. Niet omdat inwoners niet willen, maar omdat de omgeving onzeker of oncomfortabel aanvoelt.

Dat maakt beheer een belangrijk onderdeel van gezondheidsbeleid. Een goed begaanbare route naar de supermarkt, huisarts, het park of wijkcentrum kan meer betekenen dan een grote nieuwe voorziening. Zeker als duidelijk is hoe lang de route is, waar rustpunten liggen en of de route geschikt is voor rollator of rolstoel. Zo wordt bewegen voorspelbaar, veilig en vanzelfsprekender. Hier ligt een cruciale rol voor de afdeling (Stads)Beheer van de gemeente.

Maak daarom inzichtelijk hoe deze beweegroutes lopen en start zoveel mogelijk bij de trottoirs en fietspaden die onderdeel zijn van deze routes. Door bij bewoners op te halen waarom zij wel of niet kiezen voor een bepaalde route, kan er via het beheer al grote stappen worden gezet in het faciliteren van een gezondere leefomgeving.

Begin bij wat de wijk nodig heeft

De gezonde leefomgeving vraagt om keuzes. Keuzes over waar te investeren, welke maatregelen prioriteit krijgen en hoe ambities worden verbonden aan beheerbudgetten, vervangingsopgaven en lopende projecten. Juist daar ligt de meerwaarde van een integrale aanpak.

Begin daarom niet bij de interventie, maar bij de wijk. Soms is de beste stap een beweegtuin. Soms een beter rustpunt. Soms een veilige looproute. En soms vooral het verbinden van partijen die al actief zijn. Door scherp te kijken naar de plek, de gebruikers en de uitvoerbaarheid ontstaat openbare ruimte die maximaal bijdraagt aan geluk, duurzaamheid en gezondheid.

Planterra helpt gemeenten om die stap te zetten: van ambitie naar een gezonde, sociale en beheerbare openbare ruimte. Met wijkscans, integrale beleids- en beheerplannen en concrete uitvoeringsprogramma’s brengen we in beeld waar de grootste kansen liggen en hoe deze praktisch kunnen worden uitgevoerd.

Meer weten?

Benieuwd hoe we dit in de praktijk hebben aangepakt? Lees dan ook onze projectreferentie over de Wijkscan Gezonde Leefomgeving, waarin we voor vier gemeenten onderzochten hoe de openbare ruimte kan bijdragen aan bewegen en ontmoeten onder ouderen.

Meer weten? Neem contact op met onze expert Dinand Ekkel!